ایرانی ترین ژانرسینمای ایران ازآغاز تاکنون

 

سالهاست برای ما این روزها یادآور روزهای ایثار و مردانگی است. که بوی شرافت و شجاعت از لحظه لحظه ی آن به مشام می رسد.روزهایی که هر لحظه آن می تواند.کهکشانی از قصه وروایت را در کالبد هنر و فرهنگ ما جاری کند.و بستری برای خلق قهرمانانی باشد که ابرقهرمانان کاذب و دروغگوی هالیوود به خاک کف پای شان هم نرسند.این در حالی این به عقیده بسیاری از بزرگان عرصه پهناورهنر هنوز هم که هنوز است نتوانسته ایم  دینی که به آن اسطوره ها داریم را ادا کنیم . و ذره ای از آنچه کردند را به تصویر و تجسم درآوریم

با این حال بررسی ایرانی ترین و اصیل ترین ژانرسینمایی ایران که ما آن را سینمای دفاع مقدس می نامیم .کمترین کاری است که می شود ؛ دریک هفته نامه با رویکردهای فرهنگی و اجتماعی انجام داد.

سینمای دفاع مقدس همیشه یکی از دغدغه های تعدادی از کارگردان های سینماست.

هرچند مشکل تامین هزینه های تولید چنین آثاری همچنین مسائل دیگر باعث شده این روزها کمتر شاهد فیلم هایی از این دست باشیمدر اصل این روزها کمتر شاهد فیلم هایی با مضمون جنگ هستیم. چرا که فیلم جنگی ساختن نیاز به هزینه های بالایی دارد که بارها و بارها کارگردان های سینمای جنگ از آن گفته اند.از طرفی یا عده ای از دوستان هنرمند و کارگردان از کنارمان رفته اند.همانند مرحوم رسول ملاقلی پور که تا بود راوی روزهای جهاد و ایثار و دفاع بود . اگر بود به نظر می رسید تنها پرچمدار این سینما باشد.یا شادروان سیف الله داد خالق «کانی مانگا» که یکی از بهترین فیلم های دفاع مقدس است. زنده یاد ساموئل خاچیکیان سازنده «عقاب ها» پرمخاطب ترین فیلم سه دهه سینمای دفاع مقدس را به یادگار گذاشتند. که متأسفانه دیگر در قید حیات نیستند.

با این حال سینمای جنگ و دفاع مقدس هیچ وقت قدیمی نمی شود.با هر دوره از جشنواره باز هم شاهد حضور فیلم های جنگی هر چندمحدود اما تأثیرگذارهستیم.حالا هم که در دوره ای به سر می بریم که فیلم های جنگی مان معطوف به مضمون خود جنگ نیستند.علاوه بر روزهای جنگ، حواشی هشت سال دفاع مقدس پررنگ تراز قبل در سینمای ایران به چشم می خورد.فیلم هایی که عده ای بعضی مضمون های سینمای دفاع مقدس را ضد جنگ و عده ای دیگر باورهای سینمای جنگ را واقعیت می دانند.که هنوز در سینما آن طور که باید و شاید به آن پرداخته نشده است.

دهه ۶۰؛ سال های پر از اتفاق

دهه ۶۰ سینمای ایران دهه ای پر از اتفاقاتی بود که سینما با آن شکل می گرفت. دهه ای که بیشترین فیلم های جنگی در آن دوره باکمترین امکانات ساخته می شد؛ به پرده سینماها می آمدکثر فیلم های جنگی یا توسط کارگردان هایی ساخته می شد.که خود سابقه جبهه و جنگ داشتند. مدیوم سینمای جنگ را می شناختند . یا مستندهای جنگی را به فیلم های خود راه می دادند.فیلم ها با همان مضمون همیشگی جنگ ایران و عراق شکل می گرفت با خط داستان های متفاوت

«مرز» ۱۳۶۰ نخستین فیلم  ایرانی درباره جنگ ایران و عراق بودمرز» توسط جمشید حیدری بر اساس فیلمنامه ای از سیروس الوند ساخته شد. نقش قهرمان به انزوا رفته را هم سعید راد بازی كرد.ساخته شدن«مرز» آغاز راه بود.سبب شد به فاصله كمی پنج فیلم در سال ۶۱ جلوی دوربین بروند. اكران ۶۲ صاحب پنج فیلم درباب سینمای جنگ شکل تازه ای داشته باشد.

در ادامه فیلم هایی مثل «برزخی ها»، «جانبازان»، «عبور از میدان مین»، «پایگاه جهنمی»، «عقاب ها»، «گذرگاه» و… ساخته شدند. البته در فتح گیشه ها هم موفق بودند .«دیار عاشقان» را باید نقطه شروع فیلم های موفق سینمای جنگ دانست. زیرا که شخصیت اصلی این فیلم یك جوان شهری بی تفاوت است كه پس از فراخوان سربازهای منقضی خدمت سال ۱۳۵۶، مجبور است كه به جبهه برود.

 در سال ۶۲ كه فیلم هایی «مثل كیلومتر پنج»،«بازداشتگاه»، «پل آزادی » و «رهایی» به مثابه نمونه هایی از سینمای جنگ ساخته شدند.جنگ و موضوع های مرتبط با آن تازه از سال های ۶۴ و ۶۵ در فیلم های سینمای ایران مطرح شد. در سال ۶۳ فیلم هایی مثل .«پیشتازان فتح»، «ما ایستاده ایم»، «یاد»،«پرچم دار» ،«پایگاه جهنمی»، «عقود»، و… ساخته شدند.این ها فیلم هایی بودند كه بیشتر روی خود جنگ متمركز بودند. گذشته از آن، از جذابیت های گیشه ای برای جلب مخاطب كمتر استفاده می كردند.

«عقاب ها» نوشته محمدرضا یوسفی و ساخته ساموئل خاچیكیان، شاید نقطه آغازی برای فیلم هایی بود.که با ساختار خوب روانه پرده «سینما شد. خاچیكیان در «عقاب ها» با تركیب حوادث هیجان انگیز و صحنه های پرتحرك با صحنه های آرام و رقیق خانوادگی اولین فیلم از این نوع را ارائه داد .كه در زمان خود بسیار هم موفق بود.یك سال بعد از ساخته شدن «عقاب ها».

در سال ۶۵، فیلم هایی مثل «پلاك»، «جدال در تاسوكی»، «حماسه دره شیلر» ، «اتاق یك»، «هویت»، «حریم مهرورزی» و «پرواز در شب» با این خصلت ها و ویژگی ای ها ساخته شدندبه دلیل توجه صرف به جنبه های اكشن و حادثه پرداز، فیلم های این دوره نیز موفق نبودند .شاید فقط بتوان «پرواز در شب» را به دلیل پرداختن به وجوهی دیگر و همچنین ساختار قابل قبولش از بقیه جدا كردهویت» نیز به عنوان اولین ساخته ابراهیم حاتمی كیا به تأثیر جنگ بر زندگی افراد نگاه می كند؛ آغازگر مسیر فیلم سازی حاتمی كیاست.اما  «پرواز در شب» كه رسول ملاقلی پور آن را بعد از «بلمی به سوی ساحل» ساخته بود. بهترین فیلم  جنگی آن سال و همین طور یكی از بهترین فیلم های جنگی سینمای ایران شد.

 یك سال بعد از این فیلم ها بود؛مسعود كیمیایی نیز، در اولین فیلم بعد از انقلاب  خود ،«تیغ و ابریشم»، حاشیه های جنگ و تأثیر آن بر جامعه را محور فیلم خود قرار داد. سال ۶۶ نیز تقریبا مشابه سال ۶۵ سپری شد؛

«پرستار شب»، «خانه در انتظار»، «كانی مانگا»، «هراس»،«مقاومت» و … .

فیلم های جنگی سال ۱۳۶۶ بودند كه در هیچ یك از آن ها نوآوری چشم گیری دیده نمی شد.سال ۱۳۶۷ را می توان سال آغاز فیلم های جدی و متفاوت در حوزه سینمای جنگ دانست. «باشو غریبه كوچك»، «دیده بان» و «عروسی خوبان» از جمله فیلم های تأثیرگذاری بودند ؛که در آن سال  ساخته شدند .«عروسی خوبان» یكی دیگر از فیلم های متفاوت سینمای جنگ بود. در این فیلم، شخصیت اصلی با نوستالژی دوران جنگ و حسرت به پایان رسیدن آن روزها روبروست .«عروسی خوبان» همچنین از اولین نمونه های سینمای جنگ بود.با فیلم برداری ستودنی علی رضا زرین دست و با آن فضاهای سورئال و مالیخولیایی و به لحاظ فرم و ساختار، از دیگر فیلم های جنگی آن دوران متمایز بود.

در این سال فیلم های دیگری هم مثل «افق»، «دیده بان»،«عبور»، «ستاره و الماس»، «انسان و اسلحه» و… ساخته شدند.

سال ۱۳۶۸ اولین سال پس از جنگ بود.اما هنوز باز هم فیلم هایی ساخته می شد . در ادامه همان قهرمان پروری ها و سیاه وسفید دیدن ها بودند .«الماس بنفش»، «مهاجر»، «آخرین پرواز»، «آخرین مهلت»، «تا مرز دیدار»، «تولد»، «درجست وجوی قهرمان»، «غفلت»، «باغ سید» و… فیلم های این سال سینمای جنگ بودند. شاید تنها فیلم شاخص جنگی در بین محصولات تولیدشده .در این سال «مهاجر»، به نویسندگی و كارگردانی ابراهیم حاتمی كیا باشد.

اما از سال ۱۳۶۹ فیلم سازها كم كم از فضای جبهه و جنگ عقب نشینی كردند . رو به سوی تصویر شرایط حاكم بر جامعه پس از جنگ و روابط و فضاهای متأثر از جنگ آوردند. 

«تویی كه نمی شناختمت»، «در كوچه های عشق»، «چشم شیشه ای»، «عروس حلبچه»، «در مسلخ عشق» از جمله فیلم های ساخته شده در این سال اند.

سعید امیرسلیمانی در «چون ابر در بهاران» به موشك باران تهران و ویرانی های روحی و جسمی آن پرداخت.در همین سال فیلم هایی هم ساخته شدند.اگرچه به مفهوم واقعی كلمه فیلم جنگی نبودند اما گه گاه اشاره هایی به جنگ داشتند. 

«روزهای بلندانتظار»، «شب های زاینده رود» و «عشق و مرگ» از آن جمله اند.«گروهبان»ساخته مسعود كیمیایی، نیز به زندگی پس از جنگ یك گروهبان و رابطه او با خانواده  اش می پردازد.با حال و هوای فیلم های جنگی دهه ۶۰ که کارگردان ها بیشتر روی آن متمرکز بودند.دهه ۷۰ و تب دیگری از فیلم ها از راه رسید. دهه ای که حضور فیلم های جنگی نسبتا  کم رنگ اما باز هم تأثیرگذار بود.

دهه ۷۰ ؛ دوران تازه سینمای دفاع مقدس و سیمرغ هایش

دهه هفتادیکی از پرکارترین دهه های سینمای جنگ و دفاع مقدس نام گرفت.فیلم ها اغلب براساس موضوع جنگ ساخته می شدو ماراتن فیلم های جنگی به راه افتاد.به نظر می رسید جشنواره فیلم فجر در دهه ۷۰ بیشترین سیمرغ های خود را به فیلم های جنگی واگذار کرد.

فیلم های جنگی هم از خط داستان های ساده درآمده و با مضمون ها و ساختارهای متفاوت ساخته می شدند.

«آبادانی ها»یا «جنگ نفتکش ها»و«بر بال فرشتگان»و نیز فیلم موفق«از کرخه تا راین»از جمله فیلم های متفاوت در این دهه به شمار میرفتند.البته تعدادفیلم هایی که در دهه ۷۰ساخته شده اند به قدری زیاد است.که اغلب فیلم های جنگی در تاریخ سینما،در این دوره و بر اساس تکنیک ها،سرمایه های کلان و ایده های جذاب به روی پرده سینماها رفتند.

 برخی فیلم هایی که در دهه ۷۰ ساخته شده اند عبارت اند از:

«باز باران»، «بازی بزرگان»، «بر بال فرشتگان»، «پایان كودكی»، «پرواز از اردوگاه»، «جنگ نفت كش ها»، «چون ابر در بهاران»،«حماسة مجنون»، «زیر سایة كنار»، « سایه های هجوم»، «شكوه بازگشت»، «سجادة آتش»، «صلیب  طلایی»، «كودكانی از آب و گل» و «مسافر غریب» که این فیلم ها همگی محصول سال های ۷۱ و ۷۲ بودند.در میان این فیلم ها نیز فیلم «فرار از اردوگاه» هم دیده می شد.اما فیلم «بر بال فرشتگان» جواد شمقدری «حماسه مجنون» نیز سعی در نگاه درست تر و منطقی تر به جنگ داشتفیلم «بازی بزرگان» به خاطر نگاه متفاوت کارگردان به سینمای جنگ و سینمای کودک نوجوان نیز در آن دوره قابل اهمیت بود .

«آبادانی ها»، «آتش در خرمن»، «آخرین شناسایی» و «از كرخه تا راین» از دیگر فیلم های ساخته شده در سال های ۷۳ و ۷۴هستند.«آبادانی ها» نیز از جمله آثاری است كه در یك تحلیل كلی از جمله فیلم های ضد جنگ محسوب می شود . 

«از كرخه تا راین» كه به «عقیدة بسیاری یکی از بهترین ساخته های حاتمی كیاست، جزء فیلم های مهم این دو سال در سینمای جنگ را رقم زدند. حاتمی کیا درحالی متفاوت ترین فیلم های جنگی را ساخت که در آن مضامین مختلفی از عشق را به نمایش می گذاشت. در همین دوران و بعد از ساخت «از کرخه تا راین» فیلم «برج مینو» به کارگردانی حاتمی کیا را می توان مرز میان جنگ و عشق نامید. 

«روبان قرمز»، یكی از پیچیده ترین شخصیت های زن را ارائه داد و از سوی دیگر، جنگ را بهانه ای برای روایت آن گذاشت.

«آژانس شیشه ای» شاید به عنوان بهترین فیلم حاتمی كیا، نقطه عطفی در زمینه سینمای جنگ و همچنین آیینه تمام نمایی از شرایط روزجامعه شد روایت یك ملودرام احساساتی در «بوی پیراهن یوسف» از جمله دیگر آثار فیلم های حاتمی کیا در حوزه دفاع مقدس بود. که در ادامه آن نیز می توان به فیلم «خاکستر سبز» هم اشاره کرد.

پس دهه ۷۰ بیش از هر دهه ای برای سینمای حاتمی کیا مهم ترین دهه درسینمای جنگ شد.«خسوف»، «پناهنده»،«نجات یافتگان»، «سفر به چزابه»، «نسل سوخته» و «هیوا» فیلم های جنگی در سینمای زنده یاد رسول «ملاقلی پور بودند. جمال شورجه نیز با فیلم های «عملیات کرکوک»، «عبور از خط سرخ» ، «حماسه مجنون»، «لبه تیغ»، «باشگاه سری» و «خلبان» از دهه هفتاد سینمای ایران گذشت.

دهه ۸۰؛ حاشیه های فیلم های دفاع مقدس

اگرچه در دو دهه قبل شاهد فیلم های مختلفی در عرصه دفاع مقدس بوده ایم. اما دهه ۸۰ یکی از کم رونق ترین دهه ها در ساخت فیلم های جنگی بود . آثار سینمای جنگ در دهه ۸۰ نتوانست همانند دوره های پیشین مورد توجه قرار بگیرد.

فیلم های «عقاب ها» و «کانی مانگا» در دهه ۶۰، «آژانس شیشه ای» و «لیلی با من است». در دهه ۷۰ و سه گانه  »اخراجی ها در دهه  ۸۰ پرفروش ترین فیلم های سینمای دفاع مقدس در سینما بوده اند.

در دهه ۸۰ فیلم های جنگی افت قابل توجهی کردند.فیلم«اخراجی ها» که نخستین قسمت آن در سال ۸۶ ساخته و پخش شد؛ به فروش معادل ۴ میلیارد تومان رسید. اتفاقی که باعث شد سازندگان قسمت دوم و سوم این فیلم را نیز بسازند.در سال های بعد اکران کننداخراجی ها ۲ در فروردین ۸۸ به نمایش درآمد و به رقم فروش ۶ میلیارد تومان رسید. سه فیلم «اخراجی ها» در دهه  ۸۰ «پرفروش ترین فیلم های سینمای دفاع مقدس در کشور بوده اند. فیلم با شخصیت های متفاوتی از جامعه تماشاگر راروبرو می کند که برای رفتن به جبهه پیش قدم می شوند.«اخراجی های ۳» همچون قبلی ها به بالا ترین فروش سال دست یافت.

«سفر سرخ» فیلمی بود که به کارگردانی حمیدفرخ نژاد ساخته شد. فیلمی که برای اکران شدن با مشکلات فراوانی روبرو شد.این فیلم درسال ۱۳۸۰ با مضمون جنگ و دفاع مقدس ساخته و هرگز اکران نشد.« قارچ سمی» سیزدهمین فیلم بلند رسول ملاقلی پور بود. تهیه کنندگی و نویسندگی این فیلم را خود ملاقلی پور برعهده داشت. 

سال۱۳۸۱ چند فیلم با مضمون جنگ ساخته شد …

یکی از آن ها «اشک سرما» به کارگردانی حمید عزیزنژاد بود. عزیزنژاد یکی از متفاوت ترین فیلم های سینمای جنگ را ساخت و فیلم او مورد توجه منتقدین قرار گرفت. این فیلم در سال ۱۳۸۲  ساخته شد و داستان آن در کردستان ایران در زمان جنگ ایران و عراق اتفاق افتاد.

دیدگاه ها

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *